A mamsell Iversen

At Sigmund Løvåsen er ein framifrå forteljar, har vi visst sidan debuten hans i 2003. Då kom den vakre og lågmælte ”Nyryddinga” om tiåringen Geir. Boka både rørte meg og imponerte meg , og eg var ikkje aleine om det: ho vart då også æra med Tarjei Vesaas debutantpris. Blant anna. Sidan har det kome både skodespel og oppfølgjarroman frå Løvåsen si hand, og no sist haust ei bok eg hadde gleda meg til, nemlig Mamsell Iversen.

Eg gledde meg med rette. Dette er ei knakandes god og språkleg frodig forteljing frå ei lita innlandsbygd, der menneska i høgste grad har ei formeining om kva som sømer seg og kva som ikkje gjer det, og dei er slett ikkje alltid like godlynte. I alle fall ikkje vedkomande som tok av dage ho Pauline Lindstad i moltemyra oppe ved Gravberget. For makan til grotesk syn hadde ikkje eingong han Guttorm sett, - og det var han som fann att han Oliver som vart dregen inn i treskeverket oppe på Kumyra, for å seie det slik. Nei, no er endetida nær, det er sikkert. Slik ei synd! Ingen tvil om at dævelskapen har slått rot i bygda.

Folkesnakket myldrar og kryp, snik seg kring novene og inn i skallen på folk, så ein knapt veit kva ein skal tru og meine. Det er vittig og godt skildra: korleis bygdesamfunnet vert gjennomsyra av dette eine store, korleis folk skular på kvarandre, mistankar gneg og bit seg inn i tankane, og dei minste uttalingar vert vridne og forvrengde og kan ta kva form som helst.
”A mamsell” er ei dame som er litt på sida av det gjengse i bygda. Ho er freidig, frittalande og slett ikkje knebla av noko bygdedyr, ho gjev seg no katten i det. Og det må ho nesten, når ho driv litt teneste på si av den typen ho gjer; det er ikkje få av karane i bygda som har snike rundt hushjørnet hennar for å smette inn døra der. A mamsell går heller ikkje av vegen for å la somme kvinnfolk legge seg inntil, om det står på dèt. Ho er ikkje verre på det.
Eg diggar henne, og kan ikkje la vere å tenkje på at sjølv om dette skal vere på byrjinga av 1900-talet og såleis ei svunnen tid, kunne jammen bygdene kringom i Noreg hatt godt av fleire som henne, den dag i dag.

Karakterane er så levande og så skarpt og godt teikna, at eg har ikkje det minste problem med å tru på dei. For min del kunne både han Krøtter-Obet og ho Marie Størks vore spel levande menneske med sine underlege framtoningar.
Medan eg les må eg stund om anna tenkje på mitt favorittblad Jens von Bustenskiold. Det finst ein del fellestrekk her. Men der forteljinga om Jens von Bustenskiold kan stø seg på teikningar, brukar Løvåsen språket som pensel og målar opp det eine biletet etter det andre inne i skallen på meg. Dei smell inn i hovudet og vert sitjande:
Levningane hennar Pauline Lindstad på elgdraget hass Guttorm. Han Krøtter-Obet som slaktar kyra si, a Svansjø, for å legge seg inne i ho og freiste å halde varmen langt inni fjellet. Skoggangsmannen i himmelsjå som peikar ut leia for dei leitande.

Det er vakkert, det er morosamt, det er sterkt og det er med eit språk som med sin dialektnærleik flyt og fangar. Løvåsen er slik ein dyktig forteljar, at det er beundringsverdig. På sine 140 sider klarar han å begeistre meg stort, og hjartet syng etter meir. Slik skal det vere!
For det må eg ha sagt: eg la debutboka til Knausgård på hylla etter å ha lese Mamsell Iversen. Då hadde eg bikka 500 sider, og hadde enno 200 att. Eg tenkte med meg: Når ikkje ein har klart å gyte frå seg i løpet av såpass med sidetal, så får det berre vere.
Mindre er meir. Og Mamsell Iversen er heilt perfekt, også i storleik.

Godt nyttår!

Totusen og ti startar med gneistrande vinterver.

Om kvelden vert himmelen honning
som sjøen syg ned i bølgjene sine

Stjernenatt

Ein tenkjer ikkje på at Karlsvogna finst om dagen òg.
Og Storebjørn. Og Pleyadene. Venus med sitt lysande omsveip.
Det er lett å gløyme det som ikkje synest, og dagen har heller aldri vore tida for dei store tankane. Dei som handlar om avstand. Om rørsle. Om å vere ei ørlita rørsle i ein uendeleg avstand. Du går over tunet, og er ei rørsle som frå ein viss avstand, ei viss lengde, ikkje kan sjåast, ikkje kan sporast.


Slik du ikkje ser cellene dele seg i din eigen kropp. Eller den ørandes vesle midden som kryp i sengetrekket ditt om kvelden når du legg deg. Du ser dei ikkje, og du tenkjer ikkje på dei heller, der du ligg søvnig med andletet vendt mot vindauget og månen der ute. Korleis han kastar lyset sitt mot noko som kastar skuggar inn i rommet, du ser berre den lysande flata langt der ute, ser stjernene tende seg og trur dei vert skapte akkurat no, akkurat i denne augeblunken, i det dei langsamt kjem til syne på kvelven.

(utdrag, H.M.)

Med julepølse i blikket

Ein stad i Knut Hamsun si bok Sult, skildrast ei scene som eg stundom får i tankane i desse førjulstider:
Ved en slakterbutikk stod en kone med en kurv på armen og spekulerte på pølser til middag; idet jeg passerte henne så hun bort på meg (…) hennes blikk var ennå fullt av pølse da hun vendte det mot meg.
Hovudpersonen, den svoltne i Christiania, vender seg bort i avsky og kvalme. Dette grådige, sugande, fråtsande blikket. Og sjølv om dette var Christiania i forrige århundreskifte, er dette blikket framleis levande blant oss. Om ein tek seg ein tur innom på eit bugnande, blinkande, skrålande kjøpesenter i desse dagar, så er det der. Eit lett slørete pølseblikk som glinsar av feitt og fråtsing. Eit blikk som ikkje klarar å sjå lenger enn det som ligg framfor oss og freistar, som er bedøva av reklame og sløva av egoisme.

Vi kan få mange meter julepølse for desemberløna vår med halv skatt. Vi fyller kjøleskapa våre, kjøkenskapa, set på den ekstra frysaren i kjellaren, stuar inn, heldigvis godt med plass i buda også, men gudane skal vite at magen vert mett lenge før auga. Og gudane skal vite at borna vert nøgde lenge før haugen med gåver er opna. Dei riv av papiret på fyrste gåva, vert glade, vil opne, setje saman, leike med det same. Men det kan dei ikkje, det får dei ikkje, er jo ikkje tid til det, dei må over på neste. – Du får vente med det puslespelet til i morgon, nei, kjære deg, ikkje pakk det heilt ut, legg det til sides no, det er meir, sjå bak deg, haugen som hopar seg opp, opne meir, opne meir no, her er ein til, kom igjen, legg no frå deg det puslespelet, opne denne no, kva kan det vere, og her er ein til, opne han, opne meir no, og ein til, ein til, ein til… osb.

Slik har det blitt. Eg tenkjer stundom på dei gamle og eldre. På utviklinga dei har sett. På overfloda som er no, i forhold til det dei hadde den gong dei var born. Det må kjennest så underleg. Så ubegripeleg. Men dei skjønar nok meir enn dei som er yngre. For dei har kjent ei anna røynd enn vår. Dei veit at livet kan vere annleis. Dei har sett rasjonering og sjølvberging, gleda seg over eit par lestar og ei appelsin til jul. Men kva med oss unge, kva med borna våre, vi som er dessertgenerasjonen, marengsgenerasjonen (porøs og lett for å søkke saman) som ikkje har kjent anna enn at det meste av materiell overflod er mogleg å oppnå. Vi som trur det berre skal vere slik: at ein kan ta seg ei helg til New York på shopping. Skjønar vi at samfunnet kan endre seg radikalt? I vår levetid kan det skje enorme omveltingar. Sjølvsagt kan det det. Det veit dei gamle. Dei har sett begge delar. Enorme framsteg, enorme materielle goder, lukt til himmels har det gått. Ei enorm endring. Og kanskje har det ikkje vore av det gode alt, heller. For no er samfunnet nøydd til å endre seg att. Vi må snu og gå andre vegen att. Om vi berre kunne klare å kvitte oss med dette blikket fullt av pølse, men sjå litt lenger, vere litt modigare, tore å gje slepp på litt av alt vi har, tenkje alternativt, innsjå at vi ikkje kan ta føre oss meir enn jorda kan tole. Ho veks ikkje. Den vesle, vakre jordkloden vår vert ikkje større. Men det vert forbruket vårt. Det går ikkje i hop. Noko er nøydd til å endre seg.

Eitt av dei finaste juleminna eg har: Det er tidleg romjul. Snøen har falle heile julehelga, no er det klart og stille, månen stig opp, full og rund og gul. Vi har sitte oppe og spelt spel, vi strekkjer oss, ser ut: snøen heng på trea, det glitrar og glimer. Klokka har passert 03 når vi spenner på oss skia og finn løypa som går gjennom skogen, langs elva, til botnen av dalen, til dei gamle tuftene der. Julenatta er kald og klar og stille. Dyretråkk snor seg mellom trea som bøyer greinene sine over oss, lagar magiske portar og dører som skin i månelyset. Lyden av skia som glir over den kalde snøen, taka med stavane.
Vi seier ikkje mange orda, vi berre er. I den kalde, klare vinternatta. Auge som blenkjer, tankar som renn gjennom hovudet og kjensla av å vere så inderleg og enkelt til stades her og no.

Eg hugsar ikkje kva eg fekk til jul det året. Men denne turen hugsar eg. Og kjensla.
I år kan vi få nydeleg måneskin i romjula. Nyttårsaftan er det fullmåne. Eg håpar han syner seg på ein klår himmel og lyser inn i det nye året.
Lyser det opp. Med løfter og von om eit tiår med fred og kjærleik.

Synste Møre, 17.12.09

Jon og den lange julenatta

Endeleg er boka her.

Denne boka ligg så nær hjartet mitt, at ho nestan ER hjartet mitt.

Fjøs om hausten

Det er noko med å arbeide i fjøsen om kvelden. Om hausten, like før sauene skal setjast inn. Mørkret som kviler mot vindauga, og det gule lyset innanfor.

Heile sommaren har sauefjøsen stått tom. Ja, det er mest som om fjøsen ikkje finst om sommaren. Då er det liksom løda som gjeld. Løda, med sommarlukta si, varm og full av gyllent tørrhøy. Med hesjastaurane sine oppunder skykjå, og skårene i sprikande V’ar mot taket. Og siloen, sjølvsagt. Sommar og silo høyrer saman, som hand i hanske og hue på haud. Å stå sveitt og raud i fjeset, full av grasstrå i håret og høygaffelen i hand og puste på når bandet stoggar, ja, dét er sommar det.
Å, silo og løde i sommarsol!

Men fjøsen stakkar. Han ligg no der sommarstida. Mørk og kald og gløymd. Men så skjer det noko. Idet sauene kjem frå fjellet og beitar kring på bøane. Idet trasta flokkar seg og flyg frå rogn til rogn. Når jupene raudnar på grein og fjella står snødryste, då skjer det noko med fjøsen. Då finst han igjen. Då vaknar han til liv. Eit lys tendest der inne. Auget opnar seg og ser. Ei gul stripe fell ut over markene der saudene går. Dei har rim i den tjukke haustulla si. Dei trekkjer langsamt mot fjøsen og samlar seg utanfor vindauget om kveldane, der det lyser så varmt og mjukt. Dei legg nasen mot ruta og kikar inn, og veit det snart er tid for å kome i hus. Vinteren kryp nedetter fjellsidene. Det kan vere godt å ha ein fjøs då.

Også for folk er det godt å ha ein fjøs. Stundom tenkjer eg på kor heldig eg er. Som har ein fjøs å gå i. Det er noko med å kunne gå ut av huset, over tunet og inn i ein fjøs full av dyr. Varme, levande dyr som pustar og vender seg mot deg med venlege auge. Gå frå ei verd til ei anna. Finne ei heilt særskild ro.
Eg tek til å glede meg til dette når hausten melder seg. Desse kalde, klare kveldane med ein klirrande tone av frost i seg. Og medan eg gler meg til å setje dyra inn i fjøsen, kan eg pusle med eitkvart som må ordnast der. Utvide ein garde, legge nye rister. Reparere den eta som var litt laus i hengslene. Slike ting. Førebu ein ny fjøssesong. Medan eg held på slik og pusle og hamre og jobbe og tilpasse, så går tankane så fint i veg. Ikkje noko er betre for tanken enn fjøsen og arbeidet der.
Om ein tek seg små pauser innimellom og ser seg ikring:
Sjå! Ein edderkopp i nettet sitt. Langsamt spinn han med ein fantastisk åttebeint presisjon. Og der! Denne gamle bjelken. Lagt ned for over hundre og femti år sidan, då løda vart bygd. Ei fordjupning syner at bjelken er enno eldre: denne har vore brukt til noko anna før han vart golvbjelke mellom fjøs og løde. Eg legg handa varleg over han og kjenner på ein straum frå ei tid som var, forfedrar og formødrer i arbeid.
Då sit brått ein raudstrupe borte på kanten av gimbregarden, berre nokre meter ifrå meg. Eg vender meg mot han og ser på dei svarte, små auga, det raude brystet. Han ser attende vippar litt med vølet. Kvar kom han frå?
- Neimen, er det deg, seier eg og smiler. Der og då vel eg å tru at denne vesle fuglen ber med seg ei helsing. Ei helsing frå andre verder enn denne, der ein kvan vil seie meg noko, at dei set pris på det eg gjer, at eg tassar rundt i fjøsen og held ved like det som forfedrar har bygt.
Og eg tenkjer på fjøsar som står tome. På fjøsar og gardar som lengtar etter dyr og liv og menneske. På kor fantastisk det er når drift vert teke oppatt, og kor trist det er når det vert lagt ned.

Raudstrupen flyg forbi meg og ut vindauget. Eg vert ståande å sjå etter han og smile. Det er noko som rører seg djupt i brystet mitt. Vesle fugl der på gimbregarden. Ei lita helsing var du. Elvar og straumar frå dei som har funnest før meg renn gjennom meg, der eg står i fjøsen og kjenner meg verdsett. Og velsigna, på eit vis.

Fjøsen er hjartet på ein gard. Det er her hjarteblodet renn på eit levande bruk.
Raudt og varmt, som det raude i bringa til raudstrupen.

Å velje vekk framtida

Eg henta gimbrene mine heim frå fjellet i går. Heile tre i talet: Lydia, Salsa og Stjerna. På veg nedatt såg eg dalen under meg, grøne markar, raude løder, beitande dyr. Lenger ute: Syltefjorden, Vanylvsfjorden sin langfinger inn i landskapen, med nyslegne bakkar ned mot fjøra. Eit ope landskap. Og eg kjende kor glad eg var i dette synet. Kor godt det var å kome frå fjellet med tre lydige gimbrer diltande etter meg, nedatt til ei enno levande bygd. Og kor redd eg vart for at dette skulle forsvinne.

Eg ynskjer så sterkt å kunne hente sauer heim til garden i framtida også. Eg ynskjer å drive småbruk, halde kulturlandskapen i hevd, ta vare på det som generasjonar før meg har bygt opp med sine eigne hender. Dei små bøane, sjelfulle løder med trenaglar, bratte bakkar med steingardar. Alt dette har ein spesiell verdi som vi må freiste å ta vare på. Her på våre kantar vil det alltid vere dei små bruka som må vere i fleirtal. Fordi vi kan ikkje flytte fjell, vi kan ikkje tømme fjordar og gjere bratte bakkar flate.

Difor vert eg redd når eg les og høyrer FrP sin landbruks- og distriktspolitikk, ein politikk som ikkje passar inn mellom høge fjell i trange fjordar i landet vårt, ein politikk for dei flate, langstrakte områda der to-tre storbønder legg under seg bruk for bruk til fjøsane bular av dyr som kun er eit produkt, og rundballane esar og glinsar av gras utan artsmangfold. FrP vil stø desse, dei store og feite. Men kva med dei små idealistane som vil gjere ein innsats fordi dei trur på at det er dei små som saman skapar det store og kjenner på ein arv dei vil føre vidare? Dei får ingen stønad. Dei får ikkje næring, dei får ikkje hjelp, og døyr ein langsam og motvillig daud.

Kva set du pris på her i utkantkommunen vår? Lukta av nyslege gras tidleg om sommaren? Det å kunne tusle til postkassa, i stilongsen om så er, slå av ein prat med naboen og plukke opp ei fersk lokalavis? Ja, er ikkje det slikt du set pris på? I alle fall set eg pris på det. Denne avisa du no held i hendene, korleis trur du ho oppstår? Det er hardt nok å drive lokaljournalistikk frå før, med stadig aukande press frå kommersialisering og gratisaviser med glinsande annonser. Utan pressestønaden vert det nærast umogleg. FrP vil ta bort pressestønaden og skape det dei kallar ”fri konkurranse”. Lokalavisene vil vere dei fyrste som fell. Og når dei fyrst er borte, er det ikkje lett å starte oppatt om galskapen på eit punkt skulle ta slutt. Hald godt i avisa du no har i hendene og kjenn etter. Vil du at ho skal slutte å få næring, ikkje få hjelp, og døy ein langsam og motvillig daud?


Starekassene stod tomme i år. Ikkje eitt einaste par med hekkande stare. Og ja, dette hender like utanfor mi eiga stovedør. Eg tek det som eit stort varsko: Noko er i ferd med å endre seg, og det er ikkje av det gode.
I sjette klasse var vi på leirskule på Runde. Før vi drog, laga kvar og ein av oss i klassen eit lite føredrag om fuglane i fuglefjellet der. Krykkje, alke, terne, lomvi, lundefugl. Vesle, vakre lundefugl med dei sørgmodige auga over eit fargerikt nebb. Eitt einaste egg i året, legg han, og er sårbar som få andre artar. Eitt av dei tydlegaste minna frå den turen, er når eg ligg på magen oppe på Rundebranden og ser på mylderet av flygande kroppar, korleis dei fòr inn og ut frå fjellet, lydane, eit øyredøyvande kor av hekkande fugl. Eg vil så gjerne bevare dette minnet, og det har eg gjort. Men aller helst vil eg ta vare på originalen; slik det faktisk er: ein levande kyst med artsmangfald.
FrP har knappast noko som kan kallast ein miljøpolitikk. Dei fråseier seg ansvaret for jordkloda vår, vi har ingen plikter i å ta vare på ho, i deira auge. Korleis kan vi sjå på at artar forsvinn, at isen smeltar og ørkenen spreier seg utan å ta grep for å snu utviklinga? Er vi verkeleg så lite takksame til den naturen vi faktisk er ein del av, kjenner vi ikkje ei eller anna form for lukke over å få vere i dette livet, bu på denne jorda, denne vesle kloten som kanskje er den einaste staden der det finst liv i eit uendeleg univers?
Eg kan ikkje godta at jorda vår og alt som lever her ikkje skal få hjelp, men døy ein langsam og motvillig daud.

Noreg. Fullt av mjølk og honning. Vi har det så forbaska godt at vi ikkje skjønar det sjølve. Og ja visst: Det er deilig å lulle seg inn i sitt eige og skjerme seg frå det som hender utanfor stovedøra. Det er som å vake morgon etter morgon, høyre regnet der ute, ikkje ha lyst til å stå opp, trekkje dyna over hovudet og sove vidare. Og det kjennest så inderleg godt akkurat då, men etter kvart vil det kome ei uro i deg: Vi menneske er skapt for å handle, for å arbeide, for å hjelpe og vere i aktivitet. Vi må stå opp og gå ut i regnet, om noko skal verte gjort. Å ligge på stas og ete pølser og drikke billeg sprit kjøpt på butikken, er ikkje haldbart i lengda. Etter kvart vil til og med den billege spriten smake beiskt og pølsefarsen vekse i munnen. Der ute er ei anna verd. Og vi er ein del av den verda, om vi vil eller ikkje. Vi bur i eit land der vi har moglegheit til å hjelpe. Er vi ikkje då plikta til å gjere det? FrP vil fjerne bistanden og lukke grensene. Det er vår mjølk. Det er vår honning. Kva med det barnet som kjem bort frå foreldra sine i ein kaotisk fluktsituasjon i eit land der framtida er håplaus. Skal det ikkje få næring, skal det ikkje få hjelp, men døy ein langsam daud?

På eit lite småbruk, ein liten fjelldal, i ei lita utkantkommune, i eit lite land fylt av menneske som ikkje vil bidra, i ei verd der så mykje er skeivt og skakt, kan det kjennest vanskeleg og tungt å vite kva eg skal gjere. Kvar skal eg starte?
Men eg veit i alle fall at dette kan vere ein god start: Å ikkje stemme FrP.
Vi kan ikkje velje vekk framtida.

Godt val!